Để Hiểu Đạo Chúa Hơn - Những tư tưởng chịu ảnh hưởng Kitô giáo - Vô thần và phiếm thần

 

ĐỂ HIỂU ĐẠO CHÚA HƠN

+ NHỮNG TƯ TƯỞNG CHỊU ẢNH HƯỞNG KITÔ GIÁO

2. Vô thần và phiếm thần

Bây giờ tôi xin chuyển sang một vấn đề, "Cái có đó, bản chất là gì?" Đại khái có những quan niệm sau đây: Thứ nhất là quan niệm vô thần duy tâm mà có thể nói tiêu biểu là Phật giáo, nghĩa là chỉ có một hữu thể duy nhất vĩnh tại bất biến là thực, nhưng bản chất của vật ấy là tâm, còn các sự vật đa thể bất tất, vô thường dù xuất hiện dưới dạng vật chất thì cũng chỉ là ảo tưởng. Có thể gọi quan niệm như vậy là Vô Thần Duy Tâm.

Quan niệm thứ hai cho rằng cái hữu thể vĩnh tại duy nhất trong bản chất là bất biến ấy là vật, có thể gọi quan niệm như vậy là Vô Thần Duy Vật, với quan niệm này, thì những dạng hiện tượng tâm linh chẳng qua chỉ là phản ảnh những thực thể vốn là vật chất.

Đó là chúng ta phân chia ra từng cặp một cách đơn giản cho dễ hiểu, chứ thực ra, giữa hai quan niệm gần như là hai phía cực đoan ấy, thường có những quan niệm trung gian, chẳng hạn như quan niệm Phật giáo, với những câu kiểu như, Vạn vật bản hồ thiên [Trích câu "Vạn vật bản hồ thiên, nhân bản hổ tổ", 萬勿本胡天，人本虎祖，trong sách Lễ Ký, nói về việc tế tự, nghĩa là Muôn vật gốc ở trời, con người gốc ở Tổ tiên], thì có thể hiểu như là vô thần cũng được, mà hữu thần cũng được, bởi vì chữ bản thực ra không được rõ ràng lắm, nó không cho biết là được sinh ra từ hư không hay là từ một sự sa đọa, một sự biến dạng, một sự phân tán hoặc nữa là từ một sự tuôn chảy phát xuất như nước từ nguồn chảy ra thành sông, thành biển.

Ví dụ như trong cuốn Nho giáo của Trần Trọng Kim, qua đó có vẻ như tác giả đã hiểu quan niệm Nho giáo là một quan niệm "vạn vật nhất thể", mà đã gọi là vạn vật nhất thể, thì thực sự bản chất là vô thần, nhưng riêng tôi nghĩ rằng, chính trong đầu óc của những vị Nho gia nguyên thủy, vấn đề cũng có thể nói là còn đang mập mờ, và hậu thế căn cứ vào những câu được viết ra với những phạm trù, với những lý luận của cách đây đã mấy chục thế kỷ, thì khó lòng mà có thể nắm được chính tư tưởng của các vị ấy một cách chắc chắn; và hơi vô lễ bất kính đối với các vị ấy, chúng ta có thể nói được rằng, chính trong suy nghĩ của các vị ấy chưa hẳn đã rõ ràng minh bạch như ngày nay vấn đề được đặt ra, sau hàng chục thế kỷ trí tuệ con người đã nghiền ngẫm, chà xát, phân tích, mổ xẻ, lý giải, v.v...

Tôi cũng xin nhắc đến một quan niệm thường được gọi là "phiếm thần". Riêng tôi nghĩ, "phiếm thần" tức là nói mọi sự đều có thần tính, do đó trong căn bản, theo thiển ý, tôi xếp quan niệm phiếm thần vào với quan niệm vô thần duy tâm, nghĩa là cuối cùng chỉ có một hữu thể trường tồn vĩnh tại bất biến, mà bản chất của hữu thể ấy được gọi là có thần tính, nói tóm lại là thuộc về tâm linh.

Vậy thì, theo quan niệm vô thần, dù là duy tâm, dù là duy vật, dù là phiếm thần, thì vũ trụ này, hoặc là một ảo ảnh, hoặc là một sa đọa, hoặc nữa là một biến chuyển vô cùng, xoay đi xoay lại trong những chu kỳ mãi mãi tiếp tục "vô thủy vô chung". Sở dĩ tôi nói các quan niệm vô thần, dù là duy vật hay duy tâm, đối với tôi đều hợp lý hơn, bởi vì cuối cùng đều giản lược tất cả vào một cái có và phù hợp với nguyên lý căn bản của trí tuệ, đó là nguyên lý đồng nhất, "principe d’identité". Và như vậy. thì hiện tượng đa tạp, "le multiple", hiện tượng biến dịch, "le devenir" được giải quyết một cách dứt khoát, gọn ghẽ, sáng tỏ, phân minh rõ ràng, nằm gọn trong khuôn khổ nguyên lý đồng nhất của trí tuệ, từ đó đem lại cho trí tuệ một sự an thái, một sự thỏa mãn nhất định.

Có thể nói những quan niệm vô thần như vậy đã tiêu hóa cái biến dịch bất tất, vô thường trong cái nguyên lý đồng nhất vốn là đòi hỏi, yêu sách căn bản của trí tuệ con người. Nói một cách khác, vấn đề triết học về bình diện vũ trụ quan này là giải quyết cái nghịch lý, cái mâu thuẫn nào đó giữa một bên là hiện tượng đa tạp, bất tất, vô thường, biến dịch với một bên là yêu sách căn bản của trí tuệ là nguyên lý đồng nhất, và đã giải quyết theo yêu sách của lý trí, hòa tan các sự vật vào trong cái yêu sách sáng suốt, chắc chắn, gọn ghẽ, phân minh của trí tuệ. Vì thế, tuy là một tín hữu Kitô giáo, tôi kính cẩn cúi đầu trước những triết thuyết được lập nên bởi những trí tuệ lỗi lạc của nhân loại.

(Còn tiếp)

- "Để Hiểu Đạo Chúa Hơn" - Thế Tâm Nguyễn Khắc Dương.